แกะรอยเส้นทาง 'ขยะอิเล็กทรอนิกส์' จากบ้านถึงโรงงานคัดแยก ทิ้งแล้วไปไหน?

โทรศัพท์มือถือเครื่องเก่า แบตเตอรี่เสื่อม คอมพิวเตอร์พัง และเครื่องใช้ไฟฟ้าที่หมดอายุการใช้งาน เมื่อถูกทิ้งลงถังขยะแล้วไม่ได้หายไปไหน แต่กำลังเข้าสู่เส้นทางจัดการที่มีทั้งจุดรวบรวม ผู้รับซื้อของเก่า โรงงานคัดแยก และกระบวนการรีไซเคิลที่ต้องจับตา

 

โพสต์ทูเดย์พาเปิดเส้นทางขยะอิเล็กทรอนิกส์ตั้งแต่ต้นทางในครัวเรือน ไปจนถึงปลายทางในโรงงาน พร้อมสำรวจว่าขยะเหล่านี้ถูกนำไปจัดการอย่างไร

 

แกะรอยขยับอิเล็กทรอนิกส์ ทิ้งแล้วไปไหน?

ในยุคที่เทคโนโลยีเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์กลายเป็นสิ่งของที่ผู้คนเปลี่ยนและซื้อใหม่อยู่เสมอ ตั้งแต่โทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์ โทรทัศน์ เครื่องปรับอากาศ ตู้เย็น เครื่องซักผ้า ไปจนถึงอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขนาดเล็กที่อยู่รอบตัว

 

เมื่ออุปกรณ์เหล่านี้หมดอายุการใช้งาน ชำรุด หรือไม่ตอบโจทย์การใช้งานอีกต่อไป สิ่งที่ตามมาคือคำถามสำคัญว่า ขยะอิเล็กทรอนิกส์เหล่านี้ถูกนำไปไว้ที่ไหน และผ่านกระบวนการอะไรบ้างก่อนจะกลายเป็นวัสดุที่นำกลับมาใช้ประโยชน์ได้อีกครั้ง?

 

เพราะขยะอิเล็กทรอนิกส์ หรือ E-waste ไม่ได้มีสถานะเหมือนขยะทั่วไป ภายในอุปกรณ์หนึ่งชิ้นประกอบด้วยวัสดุหลากหลายประเภท ทั้งโลหะ พลาสติก แก้ว และชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ ขณะเดียวกันยังอาจมีสารอันตรายที่ต้องควบคุมการจัดการอย่างเหมาะสม

 

การทิ้งอุปกรณ์เหล่านี้รวมกับขยะทั่วไป จึงอาจทำให้เกิดปัญหาตั้งแต่ขั้นตอนการเก็บรวบรวม การขนส่ง ไปจนถึงการกำจัดขั้นสุดท้าย

จุดเริ่มต้นของเส้นทาง เมื่อเครื่องใช้ไฟฟ้ากลายเป็นขยะ

ขยะอิเล็กทรอนิกส์ หรือ E-waste หมายถึง ซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ที่หมดอายุการใช้งาน ไม่สามารถใช้งานได้ตามวัตถุประสงค์เดิม หรือถูกเจ้าของตัดสินใจเลิกใช้งาน

 

ตัวอย่างผลิตภัณฑ์ที่เข้าข่าย ได้แก่

- กลุ่มอุปกรณ์สื่อสาร: โทรศัพท์มือถือ สมาร์ตโฟน แท็บเล็ต โทรศัพท์บ้าน

-  กลุ่มอุปกรณ์คอมพิวเตอร์: คอมพิวเตอร์ตั้งโต๊ะ โน้ตบุ๊ก จอภาพ เครื่องพิมพ์

- กลุ่มเครื่องใช้ไฟฟ้าภายในบ้าน: โทรทัศน์ ตู้เย็น เครื่องซักผ้า เครื่องปรับอากาศ พัดลม

- กลุ่มอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขนาดเล็ก: หูฟัง สายชาร์จ อะแดปเตอร์ กล้องถ่ายภาพ

- กลุ่มอุปกรณ์เก็บพลังงาน: แบตเตอรี่และแบตเตอรี่สำรอง (Power Bank)

 

สิ่งที่ทำให้ขยะเหล่านี้แตกต่างจากขยะทั่วไป คือองค์ประกอบภายในที่มีทั้งวัสดุซึ่งสามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ และสารที่อาจเป็นอันตรายหากจัดการไม่ถูกวิธี

ตัวอย่างเช่น แผงวงจรอิเล็กทรอนิกส์มีส่วนประกอบของโลหะหลายชนิด โทรศัพท์มือถือมีทั้งทองแดง อะลูมิเนียม เงิน และทองคำ ขณะที่แบตเตอรี่บางประเภทมีสารเคมีและโลหะที่ต้องควบคุมการจัดการ

 

ดังนั้น เมื่ออุปกรณ์เหล่านี้หมดอายุการใช้งาน การจัดการจึงไม่ควรจบลงด้วยการนำไปทิ้งรวมกับขยะทั่วไป แต่ต้องแยกออกจากขยะประเภทอื่นตั้งแต่ต้นทาง

จากบ้านสู่จุดทิ้ง ขยะอิเล็กทรอนิกส์ออกจากครัวเรือนอย่างไร?

เมื่อสำรวจเส้นทางของขยะอิเล็กทรอนิกส์ในประเทศไทย จุดเริ่มต้นสำคัญอยู่ที่ครัวเรือน ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดขยะจากการบริโภคสินค้าอิเล็กทรอนิกส์โดยตรง

 

อุปกรณ์ที่หมดอายุการใช้งานไม่ได้เดินทางไปยังปลายทางเดียวกันทั้งหมด แต่มีช่องทางออกจากบ้านหลายรูปแบบ ได้แก่

 

ช่องทางที่ 1 การเก็บสะสมไว้ภายในบ้าน

โทรศัพท์มือถือเครื่องเก่า คอมพิวเตอร์ที่ไม่ได้ใช้งาน หรือเครื่องใช้ไฟฟ้าที่ชำรุดจำนวนหนึ่งถูกเก็บไว้ในบ้าน เพราะเจ้าของยังไม่ทราบว่าจะนำไปทิ้งที่ไหน หรือยังต้องการเก็บไว้เป็นอะไหล่สำรอง

 

ข้อมูลการศึกษาที่เผยแพร่ในรายงาน E-waste Status in Asia ของสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (ITU) ระบุว่า จากการศึกษาการไหลของขยะอิเล็กทรอนิกส์ในครัวเรือนไทย พบว่าขยะประมาณ 125 ล้านกิโลกรัมจากปริมาณที่ศึกษา 417 ล้านกิโลกรัม ถูกเก็บสะสมไว้ในครัวเรือน

 

ช่องทางที่ 2 การนำไปขายให้ร้านรับซื้อของเก่า

อุปกรณ์ที่ยังมีมูลค่าจากวัสดุหรือชิ้นส่วนภายใน อาจถูกนำไปขายให้ร้านรับซื้อของเก่า หรือผู้รับซื้อซากเครื่องใช้ไฟฟ้า

 

ร้านเหล่านี้ทำหน้าที่เป็นจุดรวบรวมขยะอิเล็กทรอนิกส์จากครัวเรือน ก่อนนำไปคัดแยก ประเมินมูลค่า หรือส่งต่อให้ผู้ประกอบการรายอื่น

 

อุปกรณ์บางชิ้นอาจยังซ่อมแซมและนำกลับมาใช้งานได้ ขณะที่อุปกรณ์ที่ไม่สามารถซ่อมได้อาจถูกถอดแยกชิ้นส่วนเพื่อนำวัสดุที่มีมูลค่าออกมา

 

ช่องทางที่ 3 การส่งคืนผ่านจุดรับขยะอิเล็กทรอนิกส์

อีกช่องทางหนึ่งคือการนำอุปกรณ์ไปส่งยังจุดรับรวบรวมขยะอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งอาจจัดตั้งโดยหน่วยงานภาครัฐ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ห้างค้าปลีก หรือโครงการรับคืนของผู้ผลิตและผู้จำหน่าย

 

จุดรับเหล่านี้มีบทบาทสำคัญในการรวบรวมขยะจากประชาชนให้เข้าสู่ระบบจัดการที่เหมาะสม โดยเฉพาะอุปกรณ์ที่ไม่ควรปะปนกับขยะทั่วไป

 

ช่องทางที่ 4 การทิ้งรวมกับขยะทั่วไป

นี่เป็นอีกเส้นทางที่ทำให้ขยะอิเล็กทรอนิกส์หลุดออกจากระบบการจัดการเฉพาะทาง

 

เมื่อประชาชนนำโทรศัพท์มือถือ แบตเตอรี่ สายไฟ หรืออุปกรณ์ไฟฟ้าที่เสียแล้วทิ้งรวมกับขยะในครัวเรือน ขยะเหล่านี้อาจถูกจัดเก็บโดยระบบเก็บขยะขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ก่อนเดินทางไปยังสถานที่คัดแยกหรือกำจัดขยะ

 

หากไม่มีการแยกประเภทตั้งแต่ต้นทาง อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์อาจปะปนอยู่กับขยะชนิดอื่น และมีโอกาสถูกนำไปจัดการโดยไม่ผ่านกระบวนการควบคุมเฉพาะทาง

 

รายงานสถานการณ์มลพิษของประเทศไทย ปี 2567 ของกรมควบคุมมลพิษ ระบุถึงปัญหาการไม่คัดแยกขยะตั้งแต่ต้นทาง ซึ่งทำให้วัสดุที่สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ปะปนและปนเปื้อนกับขยะทั่วไป ส่งผลต่อประสิทธิภาพการจัดการและเพิ่มภาระให้หน่วยงานท้องถิ่น สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน +1

 

 จากจุดรวบรวมสู่ร้านรับซื้อของเก่า ประตูบานแรกของการคัดแยก

เมื่อขยะอิเล็กทรอนิกส์ออกจากครัวเรือนแล้ว ปลายทางหนึ่งที่พบได้ในระบบการจัดการของไทยคือร้านรับซื้อของเก่าและเครือข่ายผู้รวบรวมซากผลิตภัณฑ์

 

สถานที่เหล่านี้ทำหน้าที่รับซื้ออุปกรณ์จากประชาชน พ่อค้าคนกลาง หรือผู้รวบรวมรายย่อย ก่อนนำมาจำแนกประเภทตามสภาพและมูลค่าของวัสดุ

 

ขั้นตอนการคัดแยกเบื้องต้นอาจแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม

กลุ่มแรก อุปกรณ์ที่ยังซ่อมแซมได้

เครื่องใช้ไฟฟ้าหรืออุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ที่ยังมีโอกาสกลับมาใช้งานได้ อาจถูกส่งต่อให้ร้านซ่อม หรือผู้ประกอบการที่รับซื้อสินค้าใช้แล้ว เพื่อนำไปซ่อมแซมและจำหน่ายต่อ

 

กลุ่มที่สอง อุปกรณ์ที่ถอดแยกชิ้นส่วนได้

อุปกรณ์ที่ไม่สามารถซ่อมกลับมาใช้งานได้ แต่ยังมีชิ้นส่วนหรือวัสดุที่มีมูลค่า อาจถูกนำไปถอดแยก เช่น มอเตอร์ สายไฟ แผงวงจร โลหะ และพลาสติก

 

กลุ่มที่สาม วัสดุที่ต้องส่งกำจัดหรือจัดการเฉพาะทาง

ชิ้นส่วนที่ไม่มีมูลค่าทางการค้า หรือมีองค์ประกอบที่ต้องควบคุมเป็นพิเศษ ต้องเข้าสู่กระบวนการจัดการที่เหมาะสม ไม่ควรถูกนำไปทิ้งหรือกำจัดโดยไม่มีระบบควบคุม

 

ข้อมูลจากการสำรวจของสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 14 เมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2569 สะท้อนให้เห็นว่าหน่วยงานภาครัฐกำลังติดตามเส้นทางการไหลของซากผลิตภัณฑ์อิเล็กทรอนิกส์ในระดับพื้นที่ โดยสำรวจผลิตภัณฑ์ 7 ประเภท ได้แก่ เครื่องปรับอากาศ โทรทัศน์ ตู้เย็น โทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์ พัดลม และเครื่องซักผ้า

 

การสำรวจครอบคลุมร้านรับซื้อของเก่า 2 แห่ง และร้านซ่อมเครื่องใช้ไฟฟ้า 3 แห่งในจังหวัดชุมพร เพื่อจัดทำฐานข้อมูลเส้นทางการจัดการซากผลิตภัณฑ์ภายใต้หลักการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต หรือ EPR สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 14

 

ประเด็นสำคัญของขั้นตอนนี้คือ ขยะอิเล็กทรอนิกส์ไม่ได้เดินทางจากบ้านไปโรงงานโดยตรงทั้งหมด แต่มีเครือข่ายผู้รวบรวมและผู้รับซื้อหลายระดับเข้ามาเกี่ยวข้อง ก่อนที่วัสดุจะถูกส่งต่อไปยังสถานประกอบการที่มีความสามารถในการคัดแยกและรีไซเคิล

 

ถึงโรงงานคัดแยก ขยะอิเล็กทรอนิกส์ถูกจัดการอย่างไร?

เมื่อขยะอิเล็กทรอนิกส์ถูกส่งต่อจากร้านรับซื้อของเก่าและผู้รวบรวม ปลายทางอีกระดับหนึ่งคือโรงงานหรือสถานประกอบการที่รับดำเนินการคัดแยก ถอดแยก และรีไซเคิลวัสดุจากซากผลิตภัณฑ์

 

กระบวนการในสถานประกอบการที่มีระบบจัดการเหมาะสม ไม่ได้หมายถึงการนำเครื่องใช้ไฟฟ้ามาทุบหรือแยกชิ้นส่วนเพียงอย่างเดียว แต่ต้องมีขั้นตอนควบคุมการจัดการวัสดุแต่ละประเภท เพื่อให้สามารถนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์และจัดการส่วนที่เหลือได้อย่างถูกต้อง

 

โดยทั่วไป กระบวนการจัดการสามารถอธิบายเป็นลำดับได้ดังนี้

ขั้นตอนที่ 1 รับเข้าและตรวจสอบประเภทขยะ

เมื่อขยะอิเล็กทรอนิกส์เดินทางถึงสถานประกอบการ จะต้องมีการตรวจสอบและจำแนกประเภทตามชนิดของผลิตภัณฑ์ เช่น โทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์ โทรทัศน์ ตู้เย็น หรือเครื่องปรับอากาศ

 

การแยกประเภทมีความสำคัญ เนื่องจากอุปกรณ์แต่ละชนิดมีองค์ประกอบและวิธีจัดการแตกต่างกัน เช่น แบตเตอรี่ แผงวงจร สารทำความเย็น และชิ้นส่วนที่มีสารอันตราย

 

ขั้นตอนที่ 2 ถอดแยกชิ้นส่วน

อุปกรณ์ที่เข้าสู่กระบวนการถอดแยกจะถูกแยกออกเป็นส่วนประกอบต่าง ๆ ตามลักษณะของผลิตภัณฑ์

 

ตัวอย่างเช่น โทรศัพท์มือถืออาจถูกถอดแยกเป็นแบตเตอรี่ หน้าจอ แผงวงจร ตัวเครื่อง และชิ้นส่วนประกอบอื่น ๆ

 

ขณะที่เครื่องใช้ไฟฟ้าขนาดใหญ่ เช่น ตู้เย็นและเครื่องปรับอากาศ ต้องจัดการส่วนประกอบเฉพาะ โดยเฉพาะระบบทำความเย็นและสารทำความเย็น ซึ่งต้องใช้กระบวนการควบคุมที่เหมาะสม ไม่สามารถปล่อยออกสู่สิ่งแวดล้อมโดยตรง

 

ขั้นตอนที่ 3 แยกวัสดุเพื่อเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล

หลังจากถอดแยกแล้ว วัสดุจะถูกจำแนกตามประเภท เพื่อส่งเข้าสู่กระบวนการนำกลับมาใช้ประโยชน์ เช่น

- โลหะ: ทองแดง อะลูมิเนียม เหล็ก และโลหะชนิดอื่น ๆ สามารถนำเข้าสู่กระบวนการหลอมและแปรรูปเป็นวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรม

 - แผงวงจร: เป็นแหล่งของโลหะหลายชนิด รวมถึงทองคำ เงิน และทองแดง ซึ่งต้องผ่านกระบวนการสกัดและแปรรูปเฉพาะทาง

- พลาสติก: สามารถคัดแยกตามชนิดและคุณสมบัติ ก่อนนำไปบด หลอม หรือแปรรูปเป็นวัตถุดิบใหม่ หากมีคุณภาพเหมาะสม

- แก้ว: ชิ้นส่วนกระจกและวัสดุแก้วบางประเภทสามารถนำไปผ่านกระบวนการรีไซเคิลตามคุณสมบัติของวัสดุ

- แบตเตอรี่: ต้องแยกออกจากขยะประเภทอื่น และส่งเข้าสู่กระบวนการจัดการหรือรีไซเคิลที่รองรับแบตเตอรี่แต่ละชนิด

 

ขั้นตอนที่ 4 จัดการส่วนที่ไม่สามารถรีไซเคิลได้

ไม่ใช่ทุกชิ้นส่วนของขยะอิเล็กทรอนิกส์จะสามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ทั้งหมด

 

วัสดุที่ไม่มีมูลค่าทางการค้า หรือเศษเหลือจากกระบวนการคัดแยกและรีไซเคิล ต้องได้รับการจัดการตามประเภทและคุณสมบัติของของเสีย โดยเฉพาะส่วนที่เข้าข่ายของเสียอันตราย ซึ่งต้องส่งไปบำบัดหรือกำจัดในสถานที่และด้วยวิธีการที่ได้รับอนุญาต

 

กระบวนการดังกล่าวเป็นหัวใจสำคัญของการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ เพราะการรีไซเคิลที่นำวัสดุมีมูลค่าออกมาได้ แต่ปล่อยให้เศษเหลือปนเปื้อนสิ่งแวดล้อม ย่อมไม่ใช่การจัดการที่ครบวงจร

 

 อีกด้านของโรงงานคัดแยก เมื่อขยะมีมูลค่า แต่กระบวนการอาจไม่ปลอดภัย

แม้ขยะอิเล็กทรอนิกส์จะมีวัสดุที่สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ แต่การจัดการไม่ได้เกิดขึ้นภายในโรงงานที่มีระบบควบคุมทั้งหมด

 

ในประเทศไทยยังมีเครือข่ายผู้ประกอบการนอกระบบ ทั้งร้านรับซื้อของเก่า ผู้รวบรวมรายย่อย และสถานประกอบการถอดแยกวัสดุ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการรับซื้อและนำวัสดุกลับมาใช้ประโยชน์

 

ข้อมูลจากรายงาน E-waste Status in Asia ของ ITU ระบุว่า จากการศึกษาปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์ในครัวเรือนไทย 417 ล้านกิโลกรัม มีประมาณ 263 ล้านกิโลกรัมที่ถูกจัดการผ่านภาคนอกระบบ ขณะที่ประมาณ 29 ล้านกิโลกรัมเข้าสู่ภาคการจัดการที่เป็นทางการ และอีกประมาณ 125 ล้านกิโลกรัมถูกเก็บสะสมไว้ในครัวเรือน

 

ตัวเลขดังกล่าวเป็นข้อมูลจากการศึกษาการไหลของขยะอิเล็กทรอนิกส์ในครัวเรือน ไม่ใช่ยอดขยะอิเล็กทรอนิกส์ทั้งหมดที่เกิดขึ้นในประเทศ

 

รายงานฉบับเดียวกันยังระบุว่า ในปี 2566 มีขยะอิเล็กทรอนิกส์ประมาณ 218 ล้านกิโลกรัมที่ผ่านกระบวนการถอดแยกด้วยแรงงานและวิธีการแบบใช้มือ โดยประมาณ 80% เป็นวัสดุที่สามารถนำไปรีไซเคิลได้ ส่วนอีกประมาณ 20% เป็นวัสดุที่ไม่มีมูลค่า ซึ่งส่วนหนึ่งถูกนำไปฝังกลบหรือเผา

 

ข้อมูลนี้ทำให้เห็นเส้นทางสำคัญของขยะอิเล็กทรอนิกส์ในประเทศไทยว่า การถอดแยกชิ้นส่วนไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในโรงงานขนาดใหญ่ แต่ยังเกิดขึ้นในเครือข่ายผู้ประกอบการรายย่อยด้วย ITU

 

"สิ่งที่ต้องให้ความสำคัญคือ วิธีการถอดแยกและสกัดวัสดุมีความแตกต่างกันอย่างมาก"

 

การดำเนินการที่ไม่มีระบบควบคุมอาจนำไปสู่การเผาสายไฟเพื่อเอาทองแดง การแยกชิ้นส่วนโดยไม่มีอุปกรณ์ป้องกัน หรือการใช้สารเคมีเพื่อสกัดโลหะมีค่า ซึ่งอาจทำให้สารปนเปื้อนแพร่กระจายออกสู่สิ่งแวดล้อม

 

สารอย่างตะกั่ว แคดเมียม และปรอท เป็นตัวอย่างของสารอันตรายที่อาจพบในขยะอิเล็กทรอนิกส์บางประเภท หากจัดการไม่เหมาะสมอาจปนเปื้อนในดิน แหล่งน้ำ และอากาศ รวมถึงก่อให้เกิดความเสี่ยงต่อสุขภาพของผู้ปฏิบัติงานและชุมชนโดยรอบ

 

ข้อมูลจากเว็บไซต์รัฐบาลไทย ซึ่งอ้างอิงมาตรการของหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อม ระบุถึงความเสี่ยงจากการนำขยะอิเล็กทรอนิกส์ไปทิ้งรวมกับขยะทั่วไป ตลอดจนการถอดแยกและเผาโดยไม่ถูกวิธี ซึ่งอาจทำให้เกิดการปลดปล่อยมลพิษและสารอันตรายสู่สิ่งแวดล้อม SAWASDEE THAILAND - THAILAND.GO.TH

 

ปลายทางของวัสดุ เมื่อผ่านการคัดแยกแล้วไปอยู่ที่ไหน?

โดยเมื่อผ่านกระบวนการคัดแยกและถอดแยกชิ้นส่วน ขยะอิเล็กทรอนิกส์จะถูกแบ่งออกเป็นวัสดุหลายประเภท ซึ่งมีปลายทางแตกต่างกันตามคุณสมบัติและความสามารถในการนำกลับมาใช้ประโยชน์

 

1.โลหะกลับเข้าสู่อุตสาหกรรม

ทองแดง อะลูมิเนียม เหล็ก และโลหะมีค่า สามารถถูกนำเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล เพื่อผลิตเป็นวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรมต่าง ๆ

 

โลหะเหล่านี้มีความสำคัญต่อการผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ เครื่องใช้ไฟฟ้า และผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมอื่น ๆ

 

2. พลาสติกถูกแปรรูปเป็นวัตถุดิบใหม่

พลาสติกจากเครื่องใช้ไฟฟ้าบางประเภทสามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ หลังผ่านการคัดแยกและตรวจสอบคุณภาพ โดยอาจถูกนำไปบดและหลอมเพื่อผลิตเป็นเม็ดพลาสติกหรือวัตถุดิบสำหรับผลิตภัณฑ์ใหม่

 

อย่างไรก็ตาม พลาสติกที่ปนเปื้อนสารอันตรายหรือไม่ผ่านเกณฑ์คุณภาพ ไม่สามารถนำไปรีไซเคิลรวมกับพลาสติกทั่วไปได้โดยไม่มีการตรวจสอบ

 

3. แบตเตอรี่เข้าสู่ระบบจัดการเฉพาะทาง

แบตเตอรี่มีส่วนประกอบและสารเคมีที่แตกต่างกันตามชนิด เช่น แบตเตอรี่ลิเทียมไอออน แบตเตอรี่นิกเกิล และแบตเตอรี่ตะกั่วกรด

 

การนำกลับมาใช้ประโยชน์จึงต้องผ่านกระบวนการที่เหมาะสมกับประเภทของแบตเตอรี่ โดยเฉพาะการจัดการความเสี่ยงจากการลัดวงจร ความร้อน และการเกิดเพลิงไหม้

 

4.แผงวงจรเข้าสู่กระบวนการสกัดโลหะ

แผงวงจรเป็นหนึ่งในชิ้นส่วนที่มีมูลค่าจากการนำโลหะกลับมาใช้ประโยชน์ โดยอาจใช้กระบวนการทางกายภาพหรือกระบวนการทางโลหวิทยาเพื่อแยกและสกัดโลหะออกจากวัสดุประกอบ

 

กระบวนการนี้ต้องดำเนินการในสถานประกอบการที่มีระบบควบคุมด้านสิ่งแวดล้อมและความปลอดภัย

 

5.เศษเหลือเข้าสู่ระบบบำบัดหรือกำจัด

วัสดุที่ไม่สามารถรีไซเคิลได้ รวมถึงเศษวัสดุที่มีสารอันตราย ต้องถูกส่งเข้าสู่ระบบบำบัดหรือกำจัดตามประเภทของของเสีย

 

นี่คือปลายทางอีกด้านหนึ่งของขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่มักไม่ถูกกล่าวถึงมากนัก เพราะแม้จะมีการนำวัสดุที่มีมูลค่ากลับมาใช้ประโยชน์ แต่ก็ยังมีเศษเหลือที่ต้องรับผิดชอบต่อไปจนถึงขั้นตอนสุดท้าย

 

ข้อมูลจาก ITU ระบุว่า วัสดุที่ไม่มีมูลค่าจากกระบวนการถอดแยกขยะอิเล็กทรอนิกส์ในประเทศไทยส่วนหนึ่งถูกนำไปฝังกลบหรือเผา ITU

 

ไม่ได้มีแค่ขยะในประเทศ เส้นทางขยะอิเล็กทรอนิกส์ข้ามพรมแดน

อีกประเด็นหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ คือการเคลื่อนย้ายของเสียระหว่างประเทศ

 

เนื่องจากขยะอิเล็กทรอนิกส์มีวัสดุที่สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ จึงมีการซื้อขายและเคลื่อนย้ายระหว่างประเทศ แต่หากไม่มีการตรวจสอบอย่างเข้มงวด อาจเกิดการนำเข้าขยะที่ถูกสำแดงเป็นสินค้าอื่น หรือมีการเคลื่อนย้ายของเสียโดยไม่ผ่านขั้นตอนตามกฎหมาย

 

"กรณีที่เกิดขึ้นในประเทศไทยสะท้อนให้เห็นปัญหานี้อย่างชัดเจน"

 

เมื่อเดือนพฤษภาคม 2568 ว่า เจ้าหน้าที่ไทยตรวจยึดขยะอิเล็กทรอนิกส์น้ำหนักประมาณ 238 ตัน ที่ท่าเรือกรุงเทพฯ หลังตรวจสอบตู้สินค้าจำนวน 10 ตู้ ซึ่งสำแดงเป็นเศษโลหะผสมจากสหรัฐอเมริกา แต่เมื่อตรวจสอบพบแผงวงจรอิเล็กทรอนิกส์ปะปนอยู่กับโลหะ

 

กรณีดังกล่าวนำไปสู่การตรวจสอบการสำแดงสินค้าและการนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์ผิดกฎหมาย โดยเจ้าหน้าที่ระบุถึงความเป็นไปได้ในการดำเนินคดีและส่งของเสียกลับประเทศต้นทาง AP News

 

ขณะเดียวกัน อนุสัญญาบาเซล (Basel Convention) ซึ่งเป็นกรอบความร่วมมือระหว่างประเทศว่าด้วยการควบคุมการเคลื่อนย้ายของเสียอันตรายข้ามแดนและการกำจัด กำหนดให้การเคลื่อนย้ายขยะอิเล็กทรอนิกส์ข้ามประเทศอยู่ภายใต้ระบบควบคุมการแจ้งและขอความยินยอมล่วงหน้า (Prior Informed Consent: PIC)

 

มาตรการแก้ไขเพิ่มเติมเกี่ยวกับขยะอิเล็กทรอนิกส์มีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2568 โดยครอบคลุมการเคลื่อนย้ายขยะอิเล็กทรอนิกส์ทั้งที่จัดเป็นของเสียอันตรายและของเสียประเภทอื่นที่ต้องได้รับการควบคุมตามอนุสัญญา

 

หมายความว่า การส่งออกหรือนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่อยู่ในขอบเขตของอนุสัญญา ไม่สามารถดำเนินการได้โดยปราศจากขั้นตอนการแจ้งและความยินยอมตามที่กำหนด basel.int +1

 

กฎหมายและความรับผิดชอบ ใครต้องดูแลขยะอิเล็กทรอนิกส์?

แม้ประเทศไทยจะมีมาตรการควบคุมการจัดการของเสียอันตรายและการประกอบกิจการที่เกี่ยวข้องกับการรีไซเคิล แต่การจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ยังมีข้อจำกัดด้านกฎหมายและระบบรับคืนผลิตภัณฑ์โดยเฉพาะ

 

ข้อมูลจากสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (ITU) ระบุว่า ประเทศไทยยังไม่มีกรอบกฎหมายเฉพาะด้านการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่ครอบคลุมตลอดวงจรชีวิตผลิตภัณฑ์ และอยู่ระหว่างการผลักดันร่างกฎหมายการจัดการซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ หรือ WEEE Management Act

 

หัวใจสำคัญของร่างกฎหมายดังกล่าว คือหลักการ Extended Producer Responsibility (EPR) หรือหลักการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต ซึ่งกำหนดให้ผู้ผลิตและผู้นำเข้ามีส่วนรับผิดชอบต่อผลิตภัณฑ์ตั้งแต่เริ่มวางจำหน่ายไปจนถึงสิ้นสุดอายุการใช้งาน

 

แนวคิดนี้มีเป้าหมายให้ผู้ผลิตเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดระบบรับคืนผลิตภัณฑ์ สนับสนุนการรวบรวม การคัดแยก และการรีไซเคิล แทนที่จะปล่อยให้ภาระการจัดการตกอยู่กับประชาชนและหน่วยงานท้องถิ่นเพียงฝ่ายเดียว

 

สำหรับแนวทางที่อยู่ในร่างกฎหมาย ประกอบด้วยบทบาทของผู้เกี่ยวข้องหลายฝ่าย ได้แก่

- ผู้ผลิตและผู้นำเข้า: รับผิดชอบการจัดการผลิตภัณฑ์เมื่อหมดอายุการใช้งาน รวมถึงสนับสนุนระบบรับคืนและรีไซเคิล

- ผู้บริโภค: คัดแยกและส่งมอบผลิตภัณฑ์ที่หมดอายุการใช้งานเข้าสู่ระบบที่กำหนด

- องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น: สนับสนุนการจัดตั้งจุดรับรวบรวมหรือบริการเก็บขยะอิเล็กทรอนิกส์

- ผู้ประกอบการรีไซเคิล: ดำเนินการคัดแยก ถอดแยก และนำวัสดุกลับมาใช้ประโยชน์ตามมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง

- หน่วยงานภาครัฐ: กำกับดูแล ติดตาม และตรวจสอบระบบการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์

 

ข้อเสนอด้านกฎหมายของ ITU ยังกล่าวถึงการจัดตั้งองค์กรรับผิดชอบการจัดการผลิตภัณฑ์ หรือ Producer Responsibility Organization (PRO) เพื่อทำหน้าที่ประสานและบริหารระบบรับคืนและรีไซเคิล รวมถึงการจัดตั้งระบบฐานข้อมูลกลางเพื่อติดตามการดำเนินงาน

 

อย่างไรก็ตาม ข้อเสนอเหล่านี้เป็นแนวทางสำหรับการพัฒนากรอบกฎหมาย ไม่ใช่ข้อบังคับที่มีผลใช้บังคับกับผู้ผลิตทุกรายแล้ว ITU +2

 

ตัวเลขขยะอิเล็กทรอนิกส์ไทย ปริมาณมหาศาลที่ต้องจัดการ

เมื่อพิจารณาปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่เกิดขึ้นในประเทศไทย จะเห็นได้ว่าปัญหานี้ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงขยะจากครัวเรือน แต่เป็นโจทย์การจัดการทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมในระดับประเทศ

 

ข้อมูลจาก ITU ในรายงาน Global E-waste Monitor 2024 ระบุว่า ประเทศไทยมีขยะอิเล็กทรอนิกส์เกิดขึ้นประมาณ 753 ล้านกิโลกรัม หรือ 753,000 ตัน ในปี 2565 คิดเป็นประมาณ 10.5 กิโลกรัมต่อประชากรหนึ่งคน ทำให้ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์สูงเป็นอันดับ 2 ของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

 

ขณะที่ข้อมูลจากการศึกษาการไหลของขยะอิเล็กทรอนิกส์ในครัวเรือน พบว่ามีเพียงประมาณ 29 ล้านกิโลกรัมจากปริมาณที่ศึกษา 417 ล้านกิโลกรัม ที่เข้าสู่ภาคการจัดการอย่างเป็นทางการ

 

ตัวเลขทั้งสองชุดเป็นข้อมูลคนละขอบเขตการศึกษา จึงไม่ควรนำมาเปรียบเทียบเป็นสัดส่วนเดียวกันโดยตรง แต่สะท้อนให้เห็นถึงปริมาณขยะที่เกิดขึ้นและความท้าทายในการนำขยะเข้าสู่ระบบจัดการที่มีมาตรฐาน

 

อีกด้านหนึ่ง ข้อมูลจาก ITU ยังระบุว่า ประเทศไทยมีการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ผ่านเครือข่ายนอกระบบเป็นจำนวนมาก ซึ่งเป็นโจทย์สำคัญของการพัฒนาระบบรวบรวมและรีไซเคิลในอนาคต ITU +1

 

ทิ้งอย่างไรให้ถูกวิธี ก่อนขยะจากบ้านจะกลายเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อม

แม้การจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์จะต้องอาศัยระบบจากภาครัฐและผู้ประกอบการ แต่จุดเริ่มต้นสำคัญที่สุดยังอยู่ที่พฤติกรรมของผู้บริโภค

 

กรมควบคุมมลพิษและหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมให้ความสำคัญกับการคัดแยกขยะตั้งแต่ต้นทาง เพื่อลดการปะปนของเสียอันตรายกับขยะทั่วไป และเพิ่มโอกาสในการนำวัสดุกลับมาใช้ประโยชน์

 

แนวทางสำหรับประชาชนในการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ ได้แก่

- แยกขยะอิเล็กทรอนิกส์ออกจากขยะทั่วไป ไม่ทิ้งโทรศัพท์มือถือ แบตเตอรี่ สายชาร์จ หรืออุปกรณ์ไฟฟ้าที่เสียแล้วรวมกับขยะในครัวเรือน

 

- นำไปส่งยังจุดรับรวบรวมที่เหมาะสม ตรวจสอบจุดรับขยะอิเล็กทรอนิกส์ของหน่วยงานท้องถิ่น ห้างค้าปลีก หรือโครงการรับคืนจากผู้ผลิตและผู้จำหน่าย

 

- ไม่แกะหรือเผาชิ้นส่วนด้วยตนเอง โดยเฉพาะแผงวงจร สายไฟ และแบตเตอรี่ เพราะอาจสัมผัสสารอันตรายหรือก่อให้เกิดอุบัติเหตุ

 

- แยกแบตเตอรี่ที่เสื่อมสภาพออกจากอุปกรณ์อื่น ไม่ทุบ เจาะ หรือทำให้แบตเตอรี่เสียหาย หากแบตเตอรี่บวม รั่ว หรือมีความร้อนผิดปกติ ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสและแจ้งจุดรับจัดการที่รองรับแบตเตอรี่เสียหาย

 

- ลบข้อมูลส่วนบุคคลก่อนส่งต่ออุปกรณ์ สำหรับโทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์ และอุปกรณ์จัดเก็บข้อมูล ควรสำรองข้อมูลและลบข้อมูลส่วนตัวก่อนนำไปขายหรือส่งรีไซเคิล

 

การคัดแยกตั้งแต่ต้นทางช่วยลดโอกาสที่ขยะอิเล็กทรอนิกส์จะหลุดเข้าสู่ระบบกำจัดขยะทั่วไป และเพิ่มโอกาสให้วัสดุที่ยังมีมูลค่ากลับเข้าสู่กระบวนการผลิตได้อีกครั้ง

 

บทสรุป บ้านถึงโรงงาน ขยะไม่ได้หายไป แต่เปลี่ยนมือไปตามเส้นทาง

จากโทรศัพท์มือถือเครื่องเก่าในลิ้นชักบ้าน ไปจนถึงแผงวงจรที่ถูกถอดแยกในโรงงาน ขยะอิเล็กทรอนิกส์หนึ่งชิ้นอาจผ่านมือผู้เกี่ยวข้องหลายกลุ่ม ตั้งแต่ผู้บริโภค ร้านรับซื้อของเก่า ผู้รวบรวมรายย่อย ร้านซ่อม ไปจนถึงโรงงานคัดแยกและรีไซเคิล

 

วัสดุบางส่วนถูกนำกลับมาเป็นวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรม ขณะที่บางส่วนต้องผ่านกระบวนการบำบัดหรือกำจัดอย่างถูกต้อง และยังมีขยะอีกจำนวนหนึ่งที่เข้าสู่เครือข่ายนอกระบบ ซึ่งต้องได้รับการควบคุมด้านสิ่งแวดล้อมและความปลอดภัย

 

เส้นทางเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า การจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ไม่ได้สิ้นสุดลงเมื่อผู้บริโภคตัดสินใจทิ้ง แต่ต้องติดตามต่อไปจนถึงปลายทางสุดท้ายของวัสดุทุกประเภท

 

เพราะคำถามสำคัญไม่ได้อยู่แค่ขยะอิเล็กทรอนิกส์ถูกนำไปทิ้งที่ไหน แต่อยู่ที่ว่า ใครเป็นผู้รับผิดชอบต่อขยะเหล่านั้น และสามารถตรวจสอบได้หรือไม่ว่าทุกชิ้นส่วนถูกจัดการอย่างถูกต้องตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง